Uiteenlopende meningen over de couppoging in Turkije (COLUMN)

5

coup 2016 index

Er zijn sterk uiteenlopende meningen hoorbaar over de couppoging in Turkije van 15 juli, wat ertoe bijdraagt dat de vragen blijven overheersen.

De in Turkije geboren Harvard-professor Dani Rodrik had eerder een burgeroorlog verwacht dan een poging tot staatsgreep. Hij stelt -terecht- dat de strijdkrachten allang niet meer het seculiere bolwerk zijn die ze ooit voorstelden, maar herkent wel degelijk een machtsstrijd.

Bij de vaak gehoorde theorie waarin president Erdogan zelf de hand had in de couppoging om meer macht naar zich toe te trekken, plaatst Rodrik vraagtekens. Hij illustreert dit met de recente toenadering van Turkije tot Israël en Rusland. Daarbij kende Erdogan volgens Rodrik vooral economische motieven. De nadelen van een (mislukte) staatsgreep voor de economie zijn daar zoals hij stelt strijdig mee. Voor een econmomisch nadeel van de couppoging valt op zich iets te zeggen, al is het maar omdat de Turkse lira vrijdagavond van 2,87 naar 3,02 ten opzichte van de dollar daalde.

Macht

Toch meen ik een kritische kanttekening bij de zienswijze van Rodrik te moeten plaatsen. Erdogan wekt immers regelmatig de indruk dat alles, dus ook de Turkse economie, ondergeschikt is aan zijn eigen belangen en streven naar macht. Ik vraag me dan ook sterk af of Erdogan in de eerste plaats door de belangen van de Turkse economie werd gedreven bij het herstel van de betrekkingen met Israël en Rusland, zoals Rodrik stelt.

In plaats daarvan veronderstel ik dat Erdogans behoefte aan een partner ten aanzien van de VS en de EU een grotere rol voor speelde bij de plotseling wijziging van zijn beleid richting Rusland. Ondertussen tracht hij via Israël invloed op de VS uit te oefenen (waarmee hij dan min of meer toont geloof te hechten aan de grote Joodse wereldsamenzwering a la De protocollen der wijzen van Zion). Invloed bijvoorbeeld ten aanzien van het proces tegen de Iraanse zakenman Reza Zarrab in de VS, waarbij veel belastende informatie over zijn Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (AKP) en hemzelf naar voren zou kunnen komen.

Gülen

Dani Rodrik is een uitgesproken tegenstander van imam Fethullah Gülen. Aangezien zijn schoonvader, de voormalige generaal Cetin Dogan, door Gülens aanklagers werd vervolgd, ligt dat ook voor de hand.

Rodrik erkent dat zich volgelingen van Gülen binnen de strijdkrachten bevinden. Sterker nog, hij noemt de strijdkrachten het laatste bolwerk van de Gülenisten in Turkije sinds zij uit de politie en justitie werden verdreven.

Toch houdt Rodrik een slag om de arm over Gülens betrokkenheid bij de poging van militairen om de macht over te nemen in Turkije. In een interview met de nieuwswebsite Vox zei hij:

‘De Gülen-beweging moet zeker in staat geacht worden tot een scala aan dirty tricks, maar een coup lijkt niets voor hen. Trouwens, wat viel er voor hen te winnen met een dergelijke amateuristische poging.’

Als voorbeeld van dat amateurisme noemt Rodrik onder andere het feit dat de meeste regeringsgezinde Tv-kanalen ongemoeid werden gelaten door de opstandige militairen.

Ahmet Sik

De journalist Ahmet Sik van de krant Cumhuriyet biedt een verklaring voor dat ogenschijnlijke amateurisme.

Evenals Rodrik is Sik een felle tegenstander van Gülen. Hij schreef een kritisch boek over de imam (toen die nog dik was met Erdogan) en werd naar aanleiding daarvan door Gülens aanklagers vervolgd.

In tegenstelling tot Rodrik herkent Sik wel degelijk de hand van Gülen in de couppoging. Zelf blijf ik daar twijfels over houden, zeker zolang er geen bewijzen voor zijn geleverd. Vooralsnog zeg ik gevoelsmatig dat Gülen geen opdracht gaf tot de couppoging. Geweld is simpelweg niet zijn stijl, zeker niet in deze mate. Bovendien zou hij de status van slachtoffer, die hij wereldwijd kreeg door zijn conflict met Erdogan, verspelen door aanleiding te geven tot een ondemocratische manoeuvre als een staatsgreep.

Maar zoals gezegd, het is vooral mijn gevoel dat me tot deze veronderstelling brengt. Aan de andere kant kan een kat in het nauw vreemde sprongen maken.

Manipuleren

Volgens Ahmet Sik moet een groep militairen, waaronder mogelijk volgelingen van Gülen, zich zeker in het nauw gedreven hebben gevoeld. Sik stelt dat Erdogan in de nacht van 15 op 16 juni een groot aantal militairen wilde laten arresteren. Dat voornemen lekte echter uit, waarna de groep besloot om een eerder ontwikkeld plan tot een staatsgreep vervroegd uit te voeren.

Hoewel dit interessante informatie is, leidt het wederom tot vragen. Hoe kon het gebeuren dat de militairen wel wisten van Erdogans plan om hen te laten arresteren, maar Erdogan niet van hun plan tot een staatsgreep? Of was Erdogan daar wel degelijk van op de hoogte en liet hij de poging plaatsvinden omdat hij wist dat de kans op succes onder deze omstandigheden nihil was en er bepaalde voordelen verbonden waren aan de situatie die vervolgens zou ontstaan?

Erdogan is uiterst bedreven in het manipuleren van ontstane situaties, zoveel is duidelijk. Deze situatie biedt hem niet alleen de mogelijkheid om meer macht naar zich toe te trekken, want hij krijgt er bijvoorbeeld ook munitie door in handen waarmee hij zijn eis ten aanzien de VS om Gülen uit te leveren kracht bij kan zetten.

In ieder geval zou het naar voren geschoven tijdstip van de couppoging heel goed het door Dani Rodrik gesignaleerde amateurisme van de plegers kunnen verklaren.

Het was men andere woorden, een uit nood geboren wanhoopsdaad. In de gevangenis zouden ze sowieso belanden, dus niet geschoten was altijd mis, ook al was de kans op succes dan uiterst gering. Het enige waar vooraf wellicht geen rekening mee gehouden werd was een (tijdelijke) herinvoering van de doodstraf waar nu door Erdogan over wordt gesproken…

1971

Mijn eerdere vermoeden dat de coupplegers meenden gesteund te gaan worden door andere militairen begint voorzichtig bevestiging te vinden. Dat wil zeggen, er wordt nu inderdaad gesproken over groepen binnen de strijdkrachten die aanvankelijk voornemens waren om aan de couppoging deel te nemen, maar daar uiteindelijk vanaf zagen.

Die situatie doet enigszins denken aan wat in 1971 gebeurde. Een groep ‘linkse’ militairen wilde op 9 maart van dat jaar met steun van socialistische activisten een staatsgreep plegen in Turkije. Door verraad in de gelederen kwam daar echter niets van terecht, waarna een rechtse junta drie dagen later alsnog de macht greep.

Geschiedenis

De geschiedenis valt zelden in herhaling, maar rijmt daarentegen vaak.

Er klinken sinds afgelopen vrijdag geluiden dat de mislukte staatsgreep gevolgd zal worden door een tweede machtsovername, door militairen die lering trokken uit wat zich op 15 juli voltrok. Dat Erdogan nu openlijk de doodstraf suggereert voor de coupplegers lijkt de kans daarop niet geringer te maken. Het is in ieder geval de vraag of de militairen hem toe zullen staan om een aantal van hun collega’s aan de galg te laten bungelen. Zelfs aan de ‘wens van de natie’ zouden ze dan wel eens maling kunnen hebben…

Vergeet ook niet dat de generaals Erdogan lang weigerden toe te staan om Gülens volgelingen uit de strijdkrachten te verwijderen. Dat is geen indicatie van een ultragoede verstandhouding. Turkije kent nu een generale staf die tot op bepaalde hoogte loyaal staat ten opzichte van Erdogan, maar het geduld van de militaire leiding is niet oneindig. Met andere woorden, dat een groep militairen tegen Erdogan in opstand kwam betekent niet dat zijn betrekkingen met de strijdkrachten in het algemeen zijn verbeterd. Integendeel.

Incirlik

Erdogan speelt hoog spel, al doet hij dat in meerdere opzichten. Dat hij via de Amerikaanse en Duitse militairen op de luchtmachtbasis Incirlik druk uitoefent op Washington om Gülen uit te leveren liegt er evenmin om. Gezien de in strategisch opzicht belangrijk ligging van Turkije kan Erdogan zich dit soort grappen wellicht tijdelijk veroorloven, maar voor wie met een supermacht rollebolt geldt dat er uiteindelijk ergens een grens ligt. Wanneer ik Erdogan een advies moest geven zou dat als volgt klinken: kijk uit dat je de Turkse militairen en Washington niet in elkaars armen drijft.

Wie de geschiedenis een beetje kent weet dat een staatsgreep in Turkije alleen kans van slagen heeft als die op z’n minst gedoogd wordt door de VS, wat tegelijkertijd een aanwijzing is dat de Amerikanen er in dit geval buiten stonden. Als de VS ergens een staatsgreep wensen, zorgen ze er wel voor dat die slaagt.

Het is wellicht een open deur, maar de situatie in Turkije is nu zonder meer zorgwekkend. Daar veranderen de feestelijkheden over de mislukte machtsovername niets aan. De razernij en het fanatisme waarmee gisteren door een deel van de bevolking feest werd gevierd (en waarmee een dag eerder niets vermoedende jonge soldaten werden gelyncht), maken wat in dit land gaande is alleen maar extra aanjagend.

Volg Peter Edel op Twitter

Peter Edel is schrijver van De diepte van de Bosporus, een politieke biografie van Turkije (2012, Uitgeverij EPO, Antwerpen)

5 REACTIES

  1. Ey Petertje, misschien ken je me nog wel. Ik vind het erg jammer dat je nog steeds met de Zionisten omgaat die zichzelf Turk noemen.

    Daarnaast heb je twee mannetjes uit de boekenkast geplukt die een zelfde soort denkwijze als jou hebben maar toch geen bevestiging hebt kunnen krijgen omtrent de ‘gefakede’ coup. Gisteren was je nog aan het roeptoeteren dat Erdogan zelf het coup heeft gepleegd. Aangezien je daar weinig tot geen steun heb kunnen vinden loop je het nu te verdraaien naar ‘heeft laten gebeuren omdat het zou falen’.

    Zeg nou eerlijk Petertje, denk je echt dat Erdogan die vaak slimmer is dan jij formuleert, een gok zou doen en een coup zou laten plegen? Ookal is die er ‘zo goed van zeker van’ dat het zou falen??

    Ik vind het wederom knap dat je hier weer de leukste verkapte columns schrijft over de o zo verpeste Turkije.

    Ik weet ook dat je het erg jammer vind over het feit dat alle 4 de politieke partijen eindelijk is een keer een gezamenlijke boodschap naar buiten heeft gebracht. Trouwens Petertje, wat jij falen noemt omtrent de televisie kanalen… De soldaten vielen Dogan media aan, dat zou in geen enkele strategie passen mits Erdogan daadwerkelijk een coup zou faken. Ook zouden de coup plegers helemaal geen winst halen uit een dergelijke inzet… Dogan media staat immers loodrecht tegenover Erdogan.

    Petertje, Petertje, stop nou met dit geroeptoeter.

  2. Makkelijk praten achteraf. Je hebt het altijd over samenzweringstheorie van de AKP. Hetgeen wat jij hier constant doet is niet veel anders. Het zou wel eens kunnen zijn dat…..ik denk dat….puntje puntje denkt dat,….Reuters beweert dat…professor van de universiteit zegt zus…dit is zijn steil niet….goed in manipuleren….vroeger gebeurde dat ook zo….er klinken geluiden dat…etc.
    Een column schrijven op basis van waarheden is ver te zoeken bij jou. Het is steeds gebaseerd op aannames en geruchten. Je mening uiten middels een column moet kunnen maar gedraad je een beetje volwassene a.u.b!

  3. Jij blijft maar raaskallen over die Reza Zerrab he? Niemand heeft het erover, behalve jij, en in iedere column blijf je ernaar verwijzen.
    Ik neem aan dat je hoopt dat op een dag deze kwestie toch nog belangrijk wordt, en dat je dan kan zeggen ‘Kijk, ik was degene die dit als eerste heeft doorzien’, en dan begint het grote borstkloppen waarschijnlijk pas echt.

  4. Ik wist niet dat Turkije zoveel vijanden had na dit gelezen te hebben.Ik wil heel de wereld laten weten dat Turkije geen Irak of Syrie wordt zolang onze leider Tayyip Erdo?an aan de macht is. Volgens mij is hij de meest democratische en intelligentste leider op deze aardbol.Dus Amerika, Israel, EU jullie zijn gewaarschuwd,al jullie plannen tegen Turkije en mijn volk zullen mislukken.Oo nog iets, we hebben de EU niet nodig we lopen hen ver vooruit dus kom niet meer met excuses en voorwaarden om ons tot het EU toe te laten.De EU gaat nog Turkije smeken om EU land te worden maar dan is het allang te laat.EU valt al een voor een uit elkaar en ja ook economisch.

  5. Ik vraag me af hoe de Turkse regering zou reageren als een lid van de Nederlandse regering naar Turkije zou gaan om een betoog te houden voor Gulen? Opsluiting? Dat doen ze al met journalisten?

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here